Yiyorum Büyüyorum Kitap Sayfası

Eyvah! Çocuğum Yalan Söylüyor

Anne ve babaları belki de en çok endişelendiren konulardan biri çocuklarının yalan söylemesidir. Çocuğunun yalanını yakalayan anne baba, hayal kırıklığı, kızgınlık, üzüntü gibi farklı duyguları bir arada yaşayabilir ve paniğe kapılabilirler. Hatta istenmeyen tepkiler verip daha sonra suçluluk duygusu ile baş etmeye çalışırlar. Bu süreç, çocuğun yalanlarının sıklaşması halinde hem anne ve baba hem de çocuk için yıpratıcı bir hal alır; ilişkileri bundan olumsuz etkilenir.

Çocuklar neden yalan söyler?
Araştırmalar, çocukların yalana başvurma nedenlerinin, yaş dönemlerine göre farklılık gösterdiğini ortaya koymaktadır.

➢ Okul Öncesi Dönem
6 yaş öncesi dönemdeki çocuklar henüz hayal ve gerçeklik arasındaki farkı ayırt edemezler. Bu nedenle, bu dönemdeki çocuğunuzu ara ara abartılı ve inandırıcı olmayan hikayeler anlatırken bulabilirsiniz. Bir gün bir fil ile dolaşmaya çıkmış olup, ertesi gün 10 metrelik bir ağaca tırmanmış olabilir. Yine bu dönemde hayal arkadaşları olup, size arkadaşının üzerine oturduğunuz için kızabilir. Bu uydurma hikayeler aslında çocuğunuzun yaratıcılığının bir eseridir ve zararsızdır. Bu nedenle, bu hikayeleri ve hayal arkadaşlarını yalandan ayrı bir yerde tutmak gereklidir. Bu dönemde, çocuğunuzun yaratıcılığını engellememek için dikkatli olmanız önemlidir.

Öncelikle hayal arkadaşından ve abartılı hikayelerinden bahsettiği zaman çocuğu cezalandırmamak gerekir. Böyle bir karşılıklı konuşmada, çocuğunuzun anlattıklarını sonuna kadar dinlemek ve gerçeği bildiğinizi uygun bir biçimde anlatmak yerinde olacaktır. Örneğin; çocuğunuz kocaman bir filin üstüne binip, arkadaşına gittiğini anlatırken; “Biz arkadaşına araba ile gittik” yerine, “Kocaman bir fil ile bir yere gitmek çok zevkli ve heyecanlı ama zor olurdu” diyebilirsiniz. Bu sayede hem çocuğunuza gerçek ile hayal arasındaki farkı gösterecek hem de onun yaratıcılığını engellememiş olacaksınız.

➢ İlk Okul Çağı ve Sonrası
6 yaş döneminden itibaren çocuklar artık hayal ile gerçek arasındaki farkı ayırt etmeye başlarlar. Bu nedenle, yalan ile doğru arasındaki farkı da bilirler. Bu dönemde çocuklar genellikle;
• Davranışlarının sonucundan kaçma (ceza almama),
• Anne-babanın ilgisini çekme,
• Anne ve babayı üzmeme,
• Anne ve babayı mutlu etme,
• Kendini yetersiz hissetme gibi nedenlerle yalana başvururlar.

➢ Ergenlik Dönemi
Bir değişim dönemi olan ergenlik dönemi hem genç hem de anne baba için yeniliklerin, bilinmezlerin olduğu, zorlu olan bir geçiş dönemidir. Bu dönemde ergenler genellikle;
➢ Arkadaşlarına kendini beğendirme,
➢ Sıkıcı ve istenmeyen bir durumdan kaçınma,
➢ Bağımsızlığını kanıtlama,
➢ Kendini yetersiz hissetme gibi olumsuz duygular ile baş etmede zorlandıkları için yalana başvurulabilirler.

Yalan söyleyen çocukla nasıl başa çıkmak gerekir?
• Öncelikle çocuğunuz yalan söylemese de bir değer olarak dürüstlüğe verdiğiniz önemi onunla sık sık paylaşın. Dürüstlük ve doğru söylemenin ilişkileri açısından önemini onunla paylaşın. Yalan söylediğinde karşısındakinin güvenini zedeleyeceğinden ve ona karşı saygıyı azaltacağından bahsedin. Zedelenen güvenin bir daha geri kazanılmasının ne kadar zor olduğunu da paylaşın. Aile kurallarınızı belirlerken doğru söylemenin sizin için esnetilemez bir kural olduğunu çocuğunuz ile paylaşın. Dürüst davrandığı zamanlarda, çocuğunuzu ödüllendirmek, istenilen davranışın pekişmesini sağlayacaktır.

• Çocuğunuza dürüstlüğün önemini sadece sözlerinizle değil davranışlarınızla da öğretin. Dürüstlüğünüzle çocuğunuza model olun. Çocuğunuzun görmediğini ve duymadığını düşündüğünüz zamanlarda bile sizi ve davranışlarınızı takip ettiğini unutmayın. Yetişkinlerin başvurduğu “beyaz yalanlar” zararsız gibi gözükse de çocuğa sıkıştığında yalanı kullanabileceği mesajını verir.
Anne: “Ayşe teyzen ararsa evde olmadığımı söyle.”
Çocuk: “Ama hani yalan söylemek yanlıştı? Demek ki istemediğim şeyler olduğunda yalan söyleyebilirim”
Siz dürüstlüğü anlatırken bir yandan çocuğunuza arkadaşınıza evde olmadığınız beyaz yalanını söylettirmeniz, çocuğunuzun karmaşık mesajlar almasına ve kafasının karışmasına neden olacaktır.
Bunun yanında, sinema, tiyatro, konser gibi etkinliklerde daha az ücret ödemek için çocuğunuzun yaşını da farklı söylemenizin belki kimseye bir zararı yoktur ancak bu davranışınızla çocuğunuza olumsuz örnek olmuş olursunuz.

• Çocuğunuzun yanlış bir şey yaptığını fark ettiyseniz, ona bunu itiraf ettirmeye çalışmayın. Özellikle öfke ile “bunu sen mi yaptın?” diye sormanız çocuğunuzun üzerinde bir baskı oluşturacaktır. Bu tip bir baskı, çocuğu yalan söylemeye teşvik edebilir. Onun yerine, çocuğunuzun yanlış bir davranışta bulunduğunu biliyorsanız, bunu açık ve net bir şekilde konuşun. Kızgın olduğunuzu bilsin ancak tepkinizin aşırı olmamasına dikkat edin. Ona uygun bir şekilde davranışının neden yanlış olduğunu açıklayın ve davranışının sonucunu yaşamasını sağlayın. Ancak davranışının sonucunu yaşatırken aşırı bir yaptırımda bulunmayın. Eğer yaptırımınız ağır olursa, çocuğunuz bir daha yanlış yaptığını belli etmemek için yalana başvurabilir.

• Çocuğunuz yanlış bir davranışta bulunduğunu sizinle paylaşırsa, öncelikle dürüst davrandığından dolayı ona teşekkür etmeniz bir sonraki yanlış davranışında da size bunu söylemesi için yol gösterecektir. Ona dürüst olduğu için teşekkür ettikten sonra, yanlış yaptığı davranışın sonucunu yaşatmanız ve uygun bir yaptırımda bulunmanız önemli. Çocuğunuz size yanlış bir davranışta bulunduğunu söylediğinde aşırı tepki vermemeniz çocuğunuzun bir hataya düştüğünde tekrar size gelmesi için bir kapı aralayacaktır.

• Çocuğunuzun yalan söylediğini fark ettiğinizde ani ve panik içinde tepki vermekten kaçının. Önce ona hayal kırıklığı yaşadığınızı belirtin. Yaptığının neden hatalı olduğunu anlatın. Davranışının sonucunu yaşattıktan sonra, onu affedin ve daha sonra bu konuyu tekrar açmayın. Çocuğunuzu “yalancı” olarak etiketlemeyin. Böyle bir durumda, çocuğunuzun benlik algısı zedelenecektir. Çocuğunuza aranızdaki güven ilişkisinin öneminden bahsedin. Çocuğunuz ile yalan söylediğinde olabilecek sonuçlardan bahsedin ve bir takım yaptırımlarda bulunacağınızı da ekleyin. Bu şekilde hatalarından ders alabileceğini de onunla paylaşın.

• Özellikle çocukluk ve ergenlik döneminde sürekli çocuğunuzu sıkıştırıp doğru söyleyip söylemediğini kontrol etmeyin. Özellikle ergenlik döneminde, gençlerin kendilerine özel alana ihtiyaçları vardır. Buna saygı göstermeniz oldukça önemlidir. Sürekli olarak çocuğunuzu planları, yaptıkları hakkında sorgulamanız onun yalana başvurmasına neden olabilir.

Yalanlar artıyorsa…
Çocuğunuz yalana daha sık başvurmaya başlamışsa, bu bir yardım çığlığı olabilir. Çocuğunuzun yalanlarını yakalamaya çalışmak ve bunlarla yüzleştirmek yerine, bu dönemde onu zorlayan etkenlerin ne olduğunu bulmaya çalışın. Altta yatan nedeni keşfettiğinizde, bu konuda çocuğunuza destek olmanız oldukça önemlidir. Çocuğunuzla beraber olumsuz duygular ve problemler ile nasıl baş edebileceği hakkında paylaşımlarda bulunmanız da, bu süreçte ona yardımcı olacaktır.

Çocuğunuz günlük hayatta sık sık yalana başvuruyorsa ve yalanlar duygusal ve sosyal olarak fonksiyonel hayatını olumsuz olarak etkilemeye başlarsa (sizin güveninizi yitirmek, arkadaşlar ile arasının bozulması vb.), bir uzmana başvurmak faydalı olabilir. Bu uzman ile beraber altta yatan duygusal süreçlerin keşfedilmesi, anne ve babanın yaklaşımları üzerine çalışılması önemlidir. Bunun yanında, altta yatan nedenler ile çocuk ya da genç ile de çalışmaların sürdürülmesi önemlidir. Terapi sürecinde altta yatan duygusal nedenler üzerine çalışılırken en önemli noktalar ailenin desteği ve terapi süresinin tutarlı bir şekilde devam ettirilmesidir.

Uzman Psikolog Suzi Levi Mizrahi

Günce Psikolojik Danışmanlık ve Grup Çalışmaları Merkezi
 

2012-04-02
Bu yazı 2727 kere okunmuştur.
Adınız :
Yorumunuz :
 * 
@ZumrutOzkan twitter da takip edin