Yiyorum Büyüyorum Kitap Sayfası

Çocuklara Temel Alışkanlıkları Kazandırmak

Her yetişkin gibi çocuklar da alışkanlıkları ile yaşar. Yaşam süresince edinilen alışkanlıklar, zamana yayılmış özellikle tekrara bağlı kazanılmış davranışlardır. Alışkanlıklarımız hayatımızı kolaylaştırdığı sürece yararlıdır. Bazen alışkanlığa dönüşen davranışların kişinin hayatını zorlaştırdığını görürüz, kimi zaman da daha esnek ve kolay bir hale getirdiğini. Hayatımızı kolaylaştırsın ya da zorlaştırsın, insan, doğası gereği doğum itibari ile bir takım alışkanlıklar edinmeye başlar.

Öğrenmenin doğumla başladığı ve yaşam boyu sürdüğünü düşündüğümüz de, çocuklar temel alışkanlıklarını aile ortamında kazanmaya başlar; okul öncesi eğitim ve okul süresince de edindiği alışkanlıklarını pekiştirmeye ve alışkanlıklarına yenilerini eklemeye devam eder. Bu süreçte anne-babanın çocuğu olumlu yönde desteklemesi, yeni davranışları kazanmasında rol-model olması ve çocuğa alışkanlık kazandırırken sistemli bir yol izlemesi önem taşımaktadır. Çünkü olumlu bir davranışı kazandırmak ya da olumsuz bir davranışı değiştirmek/dönüştürmek sabır ve emek isteyen bir süreçtir. Tutarlı, sistemli ve sabırlı olmak, bu yolda anne-babaların en önemli destek noktaları olmaktadır.

Çocuğun doğumundan başlayıp okul süresine kadar ebeveynlerin çocuklarına kazandırmak istedikleri; hem onların hem de çocukların hayatını kolaylaştıracak temel alışkanlıklar genel hatlarıyla aşağıdaki gibidir:

• Uyku düzeni
• Tuvalet alışkanlıkları
• Öz bakım becerileri(dişini fırçalamak, tırnaklarını kesmek vb)
• Beslenme alışkanlıkları(öğün atlamama, sofra düzeni vb)
• Ders çalışma alışkanlıkları
• Bireysel sorumluluklar (yatağını ve odasını toplama, okul çantasını hazırlama vb.)

Bu alışkanlıkları kazandırma süresince her aile kendi bakış açısına göre bir yöntem belirler. Belirlenen ve uygulanan yöntem işe yaradığı sürece bir sorun yoktur. Fakat çocuk bu sürece direnç gösterir, benimsenen yöntem işe yaramazsa ebeveyn ve çocuk arasında çatışma yaşanabilir. Bu açıdan, ebeveynlerin tutumları ve izleyecekleri yöntem, çatışmanın olumlu bir şekilde çözülmesi yönünde önem taşımaktadır.

Çocuklara Alışkanlık Kazandırma Süreci İçin Adımlar
Çocuklara alışkanlık kazandırma sürecindeki basamaklara geçmeden önce, ebeveynlerin ilk dikkat etmesi gereken nokta, kazandırılmaya çalışılan davranışın ya da alışkanlığın çocuğun fiziksel, zihinsel ve psikolojik gelişimine uygun olup olmadığını belirlemektir. Her çocuk aynı zamanda aynı alışkanlıkları kazanamayabilir, ya da seçilen alışkanlık çocuğun gelişim düzeyine uygun olmayabilir. Bunu, en baştan belirlemek sonradan oluşması muhtemel engelleri ve aksaklıkları önlemek adına faydalı olacaktır.
Çocuğa kazandırmak istenilen temel alışkanlık ya da davranışı yukarıda bahsedilen ölçüte uygun olarak belirledikten sonra izlenecek adımları şu şekilde sıralayabiliriz:

1) Bilgilendirme
Çocuğunuzun davranışında istenen değişimi gerçekleştirebilmek için önce ona bu değişimin sebeplerini açıklamalısınız. Bu davranışı çocuğunuz kazanacağı için, bunu bir ihtiyaç olarak görebilmelidir. Çünkü değişim sizin zorlamanızla olursa kalıcı olmayabilir. Bu nedenle, çocuğunuzun edinilecek davranışın gerekliliğini özümsemesi, değişimi kabullenmesi açısından önemlidir. Ona bunu açıklarken, mutlaka onun da ihtiyaçlarını göz önünde bulundurmalı, edinilecek davranışın ona olan getirilerini de belirtmeli, suçlayıcı bir dil kullanılmamalı ve çözüm yolunda çocuğun kendisini ifade etmesine izin verilmelidir ki çocuk da kendini sürecin bir parçası olarak görebilsin ve davranışının sorumluluğunu alsın.

2) Takip
Bilgilendirmeden ve beklentiler belirlendikten sonra, çocuğun söz konusu davranışı gösterebilmesi için ona makul bir zaman tanımalısınız.( Bir davranışın değişmesi yeni bir davranışın kazanılmasından daha fazla zaman alabilir. Bu nedenle bu süreyi hedef davranışın niteliğine uygun olarak belirlemelisiniz) Bu süre içerisinde çocuğunuzun davranışlarını gözlemlemeli, olumlu ya da olumsuz değişimleri takip etmelisiniz. Bu noktada, ebeveynin bir dedektif gibi davranmaması çok önemlidir. Çünkü aşırı kontrol ve gözlerinizin sürekli üstünde olduğu hissi, çocuğunuzda ona güvenmediğinize dair bir his uyandırabilir. Bu nedenle, davranış takibini yaparken ne aşırı ilgi gösterilmeli ne de çok ilgisiz kalınmalıdır.

3) Geri Bildirim
Gerek süreç içerisinde gerek çocuğunuz söz konusu davranışı uygulamaya başladıktan belli bir süre geçtikten sonra, çocuğa gidişat hakkında geri bildirim verilmelidir. Çocuğunuzun sorumlu davranışlarını gördüğünüzde uygun pekiştireçlerle onu teşvik etmek ya da davranışın oluşmasında sıkıntılar yaşanıyorsa bunu ve olası nedenleri çocuğunuzla paylaşıyor olmak süreci takip ettiğinizi, onun çabasını önemsediğinizi ve ortaya çıkan aksaklıkları beraberce çözmek yolunda onun yanında olduğunuzu ona hissettirecektir. Bunu sözel yolla yapabileceğiniz gibi davranış tabloları da kullanabilirsiniz.(Çocuğun olumlu davranışlarına gülen yüz, sticker vermek gibi) Örnek bir geribildirim cümlesi şu şekilde olabilir: “…… yapmakta başarılı olduğunu ve çaba sarf ettiğini görüyorum; fakat …… yapma konusunda biraz daha gayret göstermen gerektiğini düşünüyorum.”

4) Hatırlatma
Eğer söz konusu davranışın ortaya çıkmasında problem yaşanıyorsa yeniden hatırlatma sürecine gidilmelidir. Yeniden bilgilendirme yapılmalı, davranışın ortaya çıkmamasında yaşanılan sorunlar düşünülmeli, bu sorunu ortadan kaldırmak için çözüm yolları düşünülmeli ve tüm bu sürece mutlaka çocuk da dâhil edilmelidir. Çünkü sadece ebeveynin bulacağı çözümler, çocuğu süreçten daha da uzaklaştırıp davranışının sorumluluğunu almasını zorlaştırabilir.
Yeniden bilgilendirme aşamasında, çocukla bir sözleşme yapılabilir; bir önceki adımlarda olduğu gibi sözleşme takip edilip, geri bildirimler verilebilir. Hala söz konusu davranış ortaya çıkmıyorsa ödül ve yaptırımlardan faydalanılabilir.

Bu süreçte dikkat edilmesi gereken önemli noktalar:
• Çocuğa neden ödül alacağı ya da yaptırımla karşılaşacağını açıklamak
• Maddi değeri çok yüksek ödüllerden ve çok ağır yaptırımlardan kaçınmak
• Söz konusu davranış ortaya çıkmadığında ödülü almamak ya da yapmamakla çocuğu tehdit etmemek
• Ödülü de yaptırımı da çok geciktirmeden zamanında vermek
• Çocuk tarafından istenmeyen bir durumu yaptırım olarak kullanmamak, davranışa uygun yaptırım vermek

Temel Alışkanlıkları Kazandırma Sürecinde Kullanılması Gereken Beceriler

• Sabırlı olmak. Bir davranışın değişmesi ve oluşması zaman alan bir süreçtir, uygulamaları sabırla takip etmeli, aceleci davranmamalısınız.
• Tutarlı ve kararlı olmak. Sürekli değişen uygulamalar, hem çocuk da hem de ebeveyn de yılgınlık hissi uyandırabilir. Ayrıca, ebeveynlerin davranışlarında oluşabilecek tutarsızlıklar ve boşluklar çocuklar tarafından kullanabilir. Bu nedenle ebeveynler hem iç tutarlılıklarını sağlamalı hem de kendi aralarındaki iletişimde çocuğun karşısında tek bir ağızdan konuşmalıdır.
• Şüpheci, sürekli hatırlatan ya da eleştiren bir iletişim dili kullanmamak. Böyle bir iletişim, çocuğunuzla aranızdaki güven bağını zedeleyebileceği gibi çocuğunuzda yetersizlik ya da başarısızlık hissi uyandırabilir.
• Kıyaslamamak. Her çocuk kendi içinde biriciktir, yapabildikleri ve yapamadıkları, hisleri, davranışları ona özeldir. Bu nedenle, çocuğu akranlarıyla ya da aile içindeki bireylerle kıyaslamak onun özgüvenini olumsuz yönde etkileyebilir. Özgüveni düşük olan çocuk, sorumluluk almakta zorlanır.
• Değişikliklere açık olmak. Alışkanlık kazandırma süreci uzun bir zaman alabilir, bu süreçte çocuğunuzun değişen ihtiyaçlarına göre, değişikliklere açık olmak önemlidir. Örneğin; 3 yaşındaki bir çocuğun uyku ihtiyacı ile 10 yaşındaki çocuğun uyku ihtiyacı aynı değildir. Bu nedenle kurallar ve rutinler çocuğun ihtiyacına göre değiştirilebilmelidir.

D.Ceren Şad
Psikolojik Danışman
GÜNCE Psikolojik Danışmanlık, Eğitim ve Grup Çalışmaları Merkezi
www.guncedanismanlik.net


KAYNAKLAR:
• Civelek,B., 2-10 Yaş Çocuklar İçin Hayatı Kolaylaştıran Temel Alışkanlıklar,Epsilon Yayınevi,İstanbul,2008
• Yavuzer, H., Ana-Baba ve Çocuk, Remzi Kitabevi, İstanbul, 1998

 

2011-05-11
Bu yazı 2421 kere okunmuştur.
Adınız :
Yorumunuz :
 * 
@ZumrutOzkan twitter da takip edin